Đa số người VN biết Huế không chỉ vì Huế có nhiều cảnh đẹp , có nhiều di tích lịch sử như đền đài , lăng tẩm , thành quách cổ kính mà còn vì những bài thơ trữ tình của các thi nhân nổi tiếng , những câu hò êm ái đượm tình quê hương và nhất là những bản tân nhạc ca tụng xứ Huế thơ mộng đã được phổ biến đến khắp mọi miền trên đất nước . Có những người chưa bao giờ đặt chân đến Huế nhưng qua các bài hát lại thuộc lòng tên những danh lam thắng cảnh của đất cố đô như  sông Hương , núi Ngự , cầu Trường Tiền , chùa Thiên Mụ , đài Nam Giao , thôn Vĩ Dạ  vv… Huế là cái nôi văn hóa của miền Trung , là nguồn cảm hứng của các văn nhân , nghệ sĩ , là nơi dừng chân của các tao nhân mặc khách . Người ta biết đến Huế nhiều nhưng ít ai biết đất cố đô đã sản sinh ra bao nhiêu nhạc sĩ sáng tác tài hoa . Khi người Pháp đặt chân lên đất nước VN họ mang theo vào cả nền âm nhạc Tây phương và đem truyền bá trong dân chúng . Những nhạc sĩ  của đất Thần Kinh cũng dần dần làm quen với ký âm pháp phương Tây và từ đó các nhạc sĩ sang tác tân nhạc đầu tiên ra đời .

1 - NHẠC SĨ  NGUYỄN VĂN THƯƠNG

Người nhạc sĩ tiền phong của nền tân nhạc VN ở cố đô Huế là nhạc sĩ  Nguyễn Văn Thương . Ông sinh ngày  22 - 05 – 1919  và mất ngày  06 – 12 – 2002  tại Saigon , hưởng thọ  84 tuổi . Ông sinh ra trong một gia đình yêu thích âm nhạc . Năm lên  9 tuổi ông bắt đầu học đàn nguyệt sau đó qua sách vở của người Pháp ông tự học ký âm pháp . Năm 1936 ông tốt nghiệp bậc trung học tại trường Khải Định Huế và cũng năm này ông sáng tác bản nhạc đầu tay  “  Tiếng sông Hương ” là bài tân nhạc đầu tiên của xứ Huế . Lúc ấy ông mới 17 tuổi nhưng tên của ông đã bắt đầu đi vào làng âm nhạc VN . Năm 1939  ông lại cho ra đời bản

“Đêm đông ”  là một kiệt tác của tân nhạc VN thời bấy giờ . Bài hát với nét nhạc trữ tình êm ái tiềm ẩn một nỗi buồn man mác , lời ca trau chuốt , mượt mà , đã đi vào lòng người VN qua bao thế hệ . Nữ ca sĩ Bạch Yến  là người hát bài  “Đêm đông ” hay nhất . Bài ca này lúc đầu được viết theo thể điệu Tango nhưng khi Bạch Yến trình diễn thì chuyển qua Slow Rock nghe hay hơn . Trong thập niên  60  cô cũng đã trình bày nhạc phẩm này trong sô Ed Sullivan  của Mỹ . Năm 1942 nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương sang tác thêm ca khúc  “ Bướm hoa ” cũng được nhiều người ưa thích nhưng không bằng  “Đêm đông ” .

Sau đó ông theo kháng chiến tập kết ra Bắc . Ở ngoài Bắc trong thời gian chống Pháp  ông viết bản

“ Bình Trị Thiên khói lửa ” , soạn nhạc cho các điệu múa của các vở kịch  “ Chim gâu ” , “ Tấm Cám ”, “ Múa ô ”, “ Chàm rông ” . Nhạc phẩm  “ Bài ca trên núi ” ông viết cho  phim  “ Vợ chồng A Phủ ”.

Sau một thời gian tu nghiệp tại  CHDC  Đức ông trở về nước làm giám đốc Nhạc viện Hà Nội và tiếp tục sang tác . Ông có những tác phẩm về khí nhạc như   “ Lý hoài nam ”, “ Buôn làng vào hội ”, “ Quê hương ”. Trong thời gian ở Đức ông có sáng tác khí nhạc như  “ Ngày hội non sông ”, “ Rhapsodie 2 ”, “ Trở về đất mẹ ”. Bản giao hưởng “Đồng khởi ” của ông được trình diễn ở Leipzig  ( CHDC Đức ) năm 1971.

Cho dù các tác phẩm của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương có uyên bác đến đâu đi nữa rất ít người biết đến . Đa số người VN chỉ biết đến ông qua nhạc phẩm  “Đêm đông ” mà thôi .

Đêm đông xa trông cố hương buồn lòng chinh phu

Đêm đông bên sông ngẩn ngơ kìa ai mong chồng

Đêm đông thi nhân lắng nghe tâm hồn tương tư

Đêm đông ca nhi đối gương ôm sầu riêng bóng

Đêm đông ta lê bước chân phong trần tha hương

Có ai thấu tình cô lữ đem đông không nhà .

 Hoàn cảnh đưa đẩy nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương sáng tác bài ca bất hủ này đã được chính tác giã kể lại cho nhạc sĩ Trương Quang Lục như sau  :

“  Sau khi đỗ Thành Chung ở Huế tôi ra Hà Nội học để thi Tú Tài . Dịp Tết Nguyên đán năm 1939 , không có đủ tiền để về quê ăn Tết , đêm giao thừa tôi đi lang thang khắp phố phường Hà Nội dưới trời mưa phùn lạnh buốt , không một bóng người qua lại trên đường . Qua ga Hàng Cỏ nghe tiếng còi vang lên trong đêm khuya càng thêm nhớ nhà da diết . Dọc phố Khâm Thiên một vài căn nhà vẫn còn sáng đèn .Nghe tiếng chân qua đường, một cô gái bước ra nhìn , thất vọng quay vào , ghé mình soi gương treo cạnh cửa, đưa tay vuốt mái tóc. Trời đã khuya, tôi trở về phòng trọ, gió lùa qua khe cửa rít lên từng hồi suốt đêm. Tôi trăn trở không ngủ được, nghĩ đến cuộc đời bất hạnh của những người nghèo khổ, tha hương trong đêm đông lạnh lẽo. Và bài hát  “Đêm đông ” ra đời trong đêm ấy.

2 - NHẠC SĨ  NGUYỄN HỮU BA

Ông sinh năm 1914  tại làng Đạo Đầu , huyện Triệu Phong , tỉnh Quảng Trị và mất năm 1997 tại Saigon , hưởng thọ 83 tuổi . Tuy sinh ra tại Quảng Trị nhưng suốt cuộc đời và sự nghiệp của ông đã gắn liền với cố đô Huế .

Với bút hiệu Đạo Tâm , ngoài tân nhạc ra ông là một nhà nghiên cứu , một nhạc sư cổ nhạc VN . Ông biết sử dụng nhiều loại nhạc khí cổ truyền khác nhau , là người có công phát triển và bảo tồn nền cổ nhạc miền Trung . Năm lên  8  tuổi ông bắt đầu học đàn . Năm 16 tuổi ông đã hòa nhạc cổ thu vào dĩa  Beka của Đức .

Năm 1932 ông áp dụng ký âm pháp Tây phương vào cổ nhạc VN ở Huế . Công trình của ông rất được nhiều người tán thưởng . Năm 1938 ông đậu thủ khoa đàn nhị . Tháng  8 năm 1945 sau khi Việt Minh lên nắm chính quyền ông về quê Quảng Trị . Nhưng cuộc đời của ông chỉ có duyên nợ với đất Thần Kinh nên  năm 1950  ông trở lại Huế . Cũng năm này ông thành lập Viện Tỳ Bà nhằm phục hưng quốc nhạc VN , bảo tồn nhiều loại nhạc khí cổ truyền , tàng trữ sách vở về âm nhạc cũng như những tài liệu thu thanh quí giá . Chỉ cần vào cửa Thượng Tứ , rẻ trái khoảng một trăm thước ta sẽ thấy Viện Tỳ Bà của nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba . Ông được triều đình Huế tặng thưởng huy chương  Long Bội Tinh và vinh tặng chức Hàn lâm viện Đãi chiếu . Sau  1954 ông vào Nam , dạy tại trường Quốc Gia Âm Nhạc Saigon , làm khoa trưởng lý thuyết các trường đại học Vạn Hạnh , Saigon , Huế . Sau đó ông trở về làm giám đốc trường Quốc Gia Âm Nhạc Huế . Sau biến cố Tết Mậu Thân ( 1968 )  Viện Tỳ Bà bị tàn phá , gia đình ông dời vào Saigon . Sau năm 1975 gia đình ông  thành lập một cơ sở nhỏ chuyên sản xuất các loại đàn cổ rất tinh vi ở quận Phú Nhuận , đồng thời ông cùng người con gái lớn là nhạc sĩ Tuệ Quang mở lớp dạy đàn tranh , học sinh theo học rất đông . Nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba là người có công truyền bá cái tinh hoa của nền quốc nhạc về nhiều phương diện như  trình diễn , khảo cứu , cổ động và giáo dục . Ông đã đào tạo được nhiều học trò nổi tiếng trong ngành cổ nhạc như  Phạm Thúy Hoan  ( Saigon ) , Phương Oanh ( Paris ) , Quỳnh Hạnh  ( Paris ) .

Tác phẩm ông để lại cho hậu thế cũng khá nhiều  . Về tân nhạc gồm có các nhạc phẩm  như  : “ Quảng đường mai  ( 1940 ) ”,  “ Xuân xuân  ( 1947 ) ” ,  “ Lửa rừng đêm ( 1947 ) ” , “ Thu khói lửa  ( 1950 ) ” , “ Tiếng hát quân Nam  ( 1950 ) ” , “Ánh dương trời Nam  ( 1951 ) ”.  Về các tác phẩm nghiên cứu và giáo dục gồm có :  “ Tự học đàn nguyệt  ( 1940 ) ” , “ Vài thiên kiến về âm nhạc  ( 1950 ) ” ,  “ Bản đàn tranh  ( 1951 ) ” ,  Nhạc pháp quốc học  ( 1960 ) ”,  “Đàn tỳ bà  ( 1962 ) ” ,  “Đàn độc huyền  ( 1962 ) ” ,  “Đàn nhị huyền  ( 1962 ) ” ,  “ Bài ca Huế  ( 1962 ) ” ,  “ Phương pháp học đàn tranh ( 1962 ) ” ,  “ Dân ca VN ( 1961 ) ” . Năm 1966  thu thanh tài liệu nhạc Huế  ( nhạc Cung đình và nhạc Phật giáo ) cùng với Ca Huế cho cơ quan UNESCO vào dĩa  33 vòng  đặt tên là  VIETNAM 1.   Năm  1971 thu thanh  VIETNAM 2  do ông cung cấp tài liệu với sự  trợ giúp của nhạc sĩ  Trần Văn Khê .   Năm  1998 cả hai dĩa  VN1 và VN2 được hãng đĩa Rounder Records ở Mỹ tái bản dưới hình thức  CD .

3 - NHẠC SĨ  VĂN GIẢNG

Nhạc sĩ Văn Giảng sinh ngày 12 tháng 05 năm 1924 tại Huế trong một gia đình có truyền thống âm nhạc . Ông nội của ông là một nhạc sĩ cổ nhạc . Lúc còn nhỏ ông học đàn mandoline . Khi lên trung học thấy người ta đàn guitare ông rất thích . Có giai thoại kể rằng thuở đó trong khu phố của ông có một người biết đàn guitare , ông  đến xin học nhưng ông thầy này ra điều kiện là phải mua tặng cho ông ta một cây đàn guitare mới . Nhà nghèo làm sao có tiền mua đàn để tặng , ông phải đành ở nhà tự học . Nhưng sau môt thời gian  tài nghệ sử dụng đàn guitare cùng kiến thức về âm của ông đã vượt qua ông thầy và chính ông này lại đến nhờ ông chỉ bảo thêm . Năm 1949  ông  sáng tác bài  “ Thúc quân ” một bản nhạc hùng rất được nhiều người ưa thích . Cùng năm này ông cho ra đời  bài  “ Ai về sông Tương ” với bút hiệu Thông Đạt . Nhạc phẩm này được thính gìả cả nước tiếp đón một cách nồng nhiệt qua các đài phát thanh , riêng đài Pháp Á chọn làm bài hát hay nhất trong năm 1949 và được tái bản 6 lần không kể những lần in tại hải ngoại sau 1975 . Hiện nay nhạc phẩm này được đánh giá là một trong  10 bài hát hay nhất trong âm nhạc VN . Có một giai thoại khác về nhạc sĩ Văn Giảng với bài  “ Ai về sông Tương ” như sau  : “  Trong các thập niên 40 , 50  ở Huế có nhà xuất bản Tinh Hoa nổi tiếng chuyên xuất bản các nhạc phẩm của các nhạc sĩ trong nước . Một hôm ông Tăng Duyệt , giám đốc nhà xuất bản , nói với nhạc sĩ Văn Giảng đại khái rằng ông chỉ biết làm nhạc hùng chứ không biết làm nhạc trữ tình như các nhạc sĩ khác vì trước đó Văn Giảng chỉ sáng tác nhạc hùng mà thôi . Ông im lặng không nói gì cả . Về nhà ông lặng lẽ sang tác bài “ Ai về sông Tương ” và gởi đến các đài phát thanh trong nước . Ông Tăng Duyệt nghe bài hát hay quá muốn xuất bản nhưng không biết Thông Đạt là ai . Một hôm nhạc sĩ  Đỗ Kim Bãng và nhà văn Lữ Hồ đến  nhà  Văn Giảng chơi  , thấy bản thảo của bài hát này  và nói cho ông Tăng Duyệt biết . Ông này liền lái xe chạy đến nhà nhạc sĩ  thương lượng ký hợp đồng  xuất bản . Thời đó các thanh niên đều thuộc bài này và thường hay hát nghêu ngao  : 

       “ Ai có về bên bến sông Tương ,

        nhắn người duyên dáng tôi thương ,

        sao đành nỡ dứt tơ vương ….”  .

Trong hai thập niên 50-60 ông là giáo sư âm nhạc tại các trường trung học ở Huế như Quốc Học, Hàm Nghi, Trường đào tạo giáo viên tiểu học và trưởng ban nhạc đài phát thanh Huế . Trong thời gian này ông cho xuất bản  tập nhạc “ Hát mà học ” gồm 10 bài hát dành cho thiếu nhi. Ông được học bổng du học ngành nhạc tại Hawai và Bloomington .

Năm 1956 ông thành lập ban hoà tấu  Việt Thanh gồm các nhạc cụ cổ truyền như  tỳ , nhị , độc huyền , nguyệt ,sáo vv… và ông sáng tác cho ban này bản hòa tấu  “  Ai đưa con sáo sang sông ” dài  60 phút . Ngoài ra ông còn cho xuất bản sách  “ Kỹ thuật hòa âm ”  dày  350 trang .

Năm 1969 ông vào Nam , dạy tại trường  QGAN  Saigon  và soạn hòa âm cho hai hãng dĩa  Asia và Sóng nhạc . Ông dược Bộ Văn Hóa cử làm Trưởng phòng học vụ Nha Mỹ thuật , đảm trách học vụ các trường âm nhạc Saigon , Huế và các trường Cao đẳng Mỹ thuật .

Năm 1970 ông được Huy chương vàng giải Văn học Nghệ thuật của Tổng thống VNCH với bản  “ Ngũ tấu khúc ”  ( Quintet for flute and strings ) . Ông còn được dề cử làm giám đốc nghệ thuật điều hành Đoàn văn nghệ VN gồm  100 nghệ sĩ tân , cổ nhạc và vũ do nhạc sĩ  Hoàng Thi Thơ phụ trách cùng ban vũ cổ truyền do nhạc sĩ Nguyễn Hữu Ba đảm trách tham dự Hội Chợ Quốc Tế  ở Osaka  Nhật Bản .

Ngoài tên Văn Giảng với các bài ca hùng tráng như  “ Thúc quân ” , “Lục quân VN ” ( bài hát này dược các quân trường ở miền Nam chọn làm bài ca nhịp bước cho các tân binh mới nhập ngũ ) , “Đêm Mê Linh ” , “ Quân hành ca ”, “ Qua đèo ”, “ Nhảy lửa ” , ông còn có bút hiệu Thông Đạt với các nhạc phẩm  trữ tình như  “ Ai về sông Tương ” , “Đôi mắt huyền ”, “ Hoa cài mái tóc ”, “ Thương tà áo bay ” , “ Tình em biển rộng sông dài ” , “ Xin đừng bỏ nhau ” , “ Xin đừng chờ em nữa ” , “ Năm nay em mấy tuổi ” và bút hiệu Nguyên Thông với các ca khúc Phật giáo như  “ Từ Đàm quê hương tôi ” , “ Mừng Đản sanh ” , “ Ca Tỳ La Vệ ” , “ Vô thường ” , “ Hoa cài áo lam ” , “ Bao la vô tận ” ,” Bờ mê bến giác ” , “ Buông xả ” ,” Dòng sinh diệt ”, “Đời sống Đức Phật ” ,” Giả hợp ” , “ Hãy tự giác ” , “ Mong tỉnh ngộ ” , “ Tâm bệnh ” , “ Tìm đâu xa ” , “ Vũ khí chơn tâm ” .

Sau 1975 ông kẹt lại ở Saigon và có mở lớp dạy nhạc tại đường Phạm Văn Hai  , gần chợ Ông Tạ , quận Tân Bình . Năm 1981 ông vượt biên đến đươc Natuna của Nam Dương và để cám ơn hòn đảo đã cho ông dừng chân trên đường đi tìm tự do ông sáng tác bản  “ Natuna người tình đầu ”. Hiện giờ ông đang định cư tại Thành phố Foolscray , bang Victoria , nước Úc . Ông là một nhạc sĩ có tài , nhạc phẩm của ông phong phú , đa dạng . Ông đã đóng góp nhiều cho nền âm nhạc VN nhưng không hiểu tại sao các Trung Tâm sản xuất DVD ca nhạc lại nỡ quên đi không làm DVD về sư nghiệp âm nhạc của ông .

4 - NHẠC SĨ  ƯNG LANG

Người nhạc sĩ đầu tiên của đất Thần Kinh mang dòng máu hoàng tộc là Ưng Lang . Ông tên thật là Nguyễn Phước Ưng Lang , sinh năm 1919 tại Huế . Ông chuyên về Hạ uy cầm   ( guitare hawaienne ) một loại đàn rất thông dụng thời bấy giờ .  Ông là tác giả những nhạc phẩm như   “ Chiều về thôn Vỹ ” , “ Nhạc lòng ” , “ Chiều tiễn biệt ” và nhất là  ca khúc  “ Mưa rơi ” viết chung với Châu Kỳ đã đưa tên tuổi ông đến với những người yêu nhạc VN . Tác phẩm  “ Mưa rơi ” là kết quả của mối tình đầu đau thương của tác giả  . Sau  khi tốt nghiệp Trường Công chánh Huế ông được bổ nhiệm về Sở Lục Lộ  tỉnh Nghệ An  đặt ngay tại thị xã Vinh . Lúc ấy ông  21  tuổi . Ông được gia đình bà chị  có cửa hàng buôn bán tại Vinh  cho một căn phòng để ở . Phòng ông có cửa sổ nhìn sang dãy nhà đối diện bên kia đường  . Chiều chiều sau khi đi làm về ông thường mở cửa sổ cho mát và lấy đàn ra lả lướt vái bài cho đỡ buồn . Không ngờ tiếng đàn Hạ Uy cầm  du dương của ông lại lọt đến tai của các nghệ sĩ của thị xã . Họ mời ông gia nhập  “ Ban Nhạc Mang Hưng ” mà đa số nhạc sĩ là người Việt gốc Hoa . Nhưng đối với ông tiếng đàn lọt vào tai các nhạc sĩ của thị xã không quan trọng bằng lọt vào tim của một hoa khôi sống với cha mẹ trong căn nhà đối diện với nhà chị ông . Ta hãy nghe nhạc sĩ Lê hoàng Long nói về giai nhân , người yêu đầu tiên của  nhạc sĩ Ưng Lang như sau  : “ Ưng Lang đưọc biết mỹ danh người đẹp là Ch.L. tuổi vừa đôi chín . Từ đó , hàng ngày khi màn đêm buông xuống , Ưng Lang lại lấy đàn ra nắn phím buông tơ . Tiếng đàn Hạ Uy cầm réo  rắt , ngân nga vọng sang tận bên kia đường rồi vang trong nhà người đẹp . Ngày nào như ngày ấy , đúng giờ là tiếng đàn lại nỉ non , thánh thót khiến mỹ nhân nhẹ nhàng thướt tha , uyển chuyển , lúc ẩn , lúc hiện sau tấm màn cửa đong đưanhư đang uốn lượn trong vũ khúc trước làn gió nhẹ . Tay nắn phím , tay buông tơ nhưng mắt Ưng Lang vẫn kín đáo nhìn nên thấy cảnh đẹp như Hằng Nga trong vũ khúc Nghê Thường . Tức cảnh sinh tình , tiếng đàn Ưng Lang lại càng thêm thánh thót và nghe thấy buồn man mác hơn . Nếu ai nhìn thấy được cảnh ấy , khách quan cũng nhận định giai nhân và nghệ sĩ tình trong như đã , mặt ngoài còn e .  Ưng Lang mừng thầm cho rằng đây là mối lương duyên tiền định nên ngày ngày chải chuốt từ y phục đến tiếng đàn  ” .   Sau đó hai người yêu nhau bằng một mối tình thật đằm thắm và thơ mộng . Họ cùng thề non hẹn biển sống với nhau đến hết cuộc đời . Nhưng có ai biết được chữ ngờ . Đôi tình nhân đâu biết cuộc tình nồng thắm của họ sẽ phải tan vỡ vì chiến tranh .  Tháng  3 năm  1945  Nhật đảo chánh Pháp và ra lệnh cho tất cả các công chức phải trở về nguyên quán . Ưng Lang cũng không thoát khỏi cái lệnh quái ác ấy nên phải khăn gói trở về làm việc tại Sở Công Chánh  Thừa Thiên . Buổi tiễn đưa đôi tình nhân bịn rịn chia tay lòng đau như cắt . Về đến quê nhà lại gặp cảnh mưa rơi rả rich suốt ngày , bầu trời u ám , nỗi buồn càng thêm da diết . Trong hoàn cảnh đó Ưng Lang sang tác nhạc phẩm  “ Mưa rơi ” và bài hát này đã trở thành ca khúc vượt thời gian  :

Mưa rơi , chiều nay vắng người

Bên thềm gió lơi , mơ bóng ngàn khơi

Mưa rơi , màn đêm xuống rồi

Mây sầu khắp nơi , thương nhớ đầy vơi

Mưa rơi , đìu hiu giữa trời

Đêm dài vắng ai , thương nhớ nào nguôi .

Sau ngày chia tay  hai người thường xuyên viết thư cho nhau và chờ ngày sum họp . Nhưng tháng  8 năm 1945 chiến tranh nổ ra , không biết gia đình của Ch.L. trôi giạt phương trời nào và từ đó đôi tình nhân mất hẳn liên lạc . Vài năm sau Ưng Lang lập gia đình , sống và làm việc tại Huế . Trước  1975 ông là giáo sư trường Quốc Gia Âm Nhạc Huế .  Mãi đến  20 năm sau ông mới được tin Ch.L. ,người yêu cũ , đã chết trong chiến tranh .

5 - NHẠC SĨ  CHÂU KỲ

Nhạc sĩ Châu Kỳ sinh ngày  05 – 11 – 1923  tại làng Dưởng Mong  , tỉnh Thừa Thiên trong một gia đình sống bằng nghề cổ ca  nên ông rất am hiểu về cổ nhạc miền Trung . Học xong chương trình tiểu học tại trường  Tiểu học Dưởng Mong  , ông lên Huế học tại trường Pháp Việt . Ông có giọng hát rất hay nên bạn bè rất thích nghe ông hát . Thấy ông hay  hát những bài  do Tino Rossi ca trong các dĩa của Pháp nên ông đưọc sư huynh Pétrus  Thiều dạy cho nhạc lý Tây phương .  Khởi đầu ông học đàn mandoline. Câu chuyện vui ông kể trên sân khấu Thúy Nga là mối tình đầu lãng mạn của lứa tuổi dậy thì thiếu suy nghĩ khi ông muốn dùng tiếng đàn mandoline để chinh phục trái tim người đẹp Kim Anh , con gái của vị thượng thư , để rồi bị giai nhân từ trên lầu tạt nước xuống khiến ông phải ôm đàn chạy trốn . Nhưng thế sự thăng trầm , cuộc đời dâu biển , mười mấy năm sau ông gặp lại người đẹp tại Saigon trong cảnh nghèo khổ , xác xơ trong khi ông đang là một ca,nhạc sĩ nổi tiếng . Sự gặp gỡ mang nhiều kịch tính này làm ông ngậm ngùi nghĩ đến những đổi thay của đời người và ông viết nên nhạc phẩm  “ Giọt lệ đài trang ” .  

Lúc ông còn theo học bậc trung học thì chị của ông là Châu Thị Minh thành lập đoàn ca kịch Huế  lấy tên là Hồng Thu . Đoàn rất cần ca sĩ trẻ nên bà chị tha thiết yêu cầu ông giúp . Vì gia đình nghèo ông do dự không biết nên tiếp tục học hay là đi giúp chị . Cuối cùng ông bỏ học đi theo chị , trước là để giúp chị trong lúc khó khăn , sau là có tiền giúp cha mẹ . Từ đó ông theo đoàn đi lưu diễn khắp nơi . Thoạt đầu đoàn sang Lào trình diễn tại Savannakhet  đến  Thakhet  rồi  thủ đô Vạn Tượng . Sau khi gặt hái đưọc kết quả tốt đẹp ở Lào , doàn làm một vòng lưu diễn các tỉnh VN . Đoàn ra Bắc xong trở lại Huế rồi vào Nha Trang . Tại đây trong số khán giả thường trực có một nữ sinh tuyệt đẹp , con nhà tử tế được nhiều chàng trai trong tỉnh theo đuổi , cô vẫn dửng dưng như không . Nhưng khi thấy chàng ca sĩ  Châu Kỳ đẹp trai  với giọng hát trầm ấm , quyến rủ , tim cô rung động  rồi si mê chàng ca sĩ . Châu Kỳ cũng ngất ngây trước vẻ đẹp của cô nữ sinh lãng mạn và hai người yêu nhau . Nhưng thuở ấy  cái thành kiến “ xướng ca vô loại ’ vẫn bám rễ trong đa số gia đình VN nên cha mẹ của Đoàn Thị Sum , tên cô nữ sinh , cấm không cho cô gặp Châu Kỳ nữa . Thất vọng vì tình cô uống thuốc độc tự tử  và chết ngày 10 – 12 – 1942 . Ông quá đau khổ muốn chết theo người yêu nhưng các nghệ sĩ trong đoàn ra sức an ủi , can ngăn , nhắc cho ông biết còn bổn phận đối với cha mẹ và giađình nên ông mới khuây khỏa phần nào . Do đó ta mới biết được chút ít tại sao những bản tình ca của ông hồi đó đều là nhạc buồn như   “ Khúc ly ca ’ , “  Xin làm người tình cô đơn ” vv … Nghe tin Huế bị bão lụt , ông trở về Huế thăm gia đình . Nhưng khi về đến quê mẹ Thanh Hà ông thấy quang cảnh xác xơ , ruộng đồng bị tàn phá , ngôi nhà cũ đã bị san bằng và mẹ ông bị lũ lụt cuốn trôi đi mất . Hoàn cảnh khổ đau này khiến ông viết lên bài  “ Trở về ” , bài hát tiêu biểu cho sự nghiệp âm nhạc của Châu Kỳ :

Về đây buồn trông cánh chim bay

Về đây buồn nghe gió heo may

Về đây đâu còn phút sum vầy

Đâu còn thắm niềm say

Lạnh lung ngắm trời mây ….

Năm 1947 ông vào Saigon  hát cho đài phát thanh Pháp Á trong ban  “ Thần Kinh ” của nhạc sĩ Mạnh Phát với các ca sĩ thời đó như  Minh Diệu , Minh Tần , Mộc Lan , Linh Sơn , Phan Đức …  và ban “ Tiếng Thùy Dương ” do chính ông làm trưởng ban . Trong thời gian này ông và ca sĩ  Mộc Lan yêu nhau và trở nên vợ chồng . Cặp danh ca Mộc Lan – Châu Kỳ rất nổi tiếng  thưòng xuất hiện trong các chương trình đại nhạc hội và chương trình phụ diễn tân nhạc tại các rạp chiếu bóng .

Cuối năm 1949  cặp ca sĩ  Châu Kỳ - Mộc Lan được ông Thái Văn Kiểm lúc ấy là Giám đốc Thông tin Huế mời về hát cho Đài phát thanh Huế . Tình nghệ sĩ thường hay mong manh , năm 1952 cặp vợ chồng Châu Kỳ - Mộc Lan chia tay nhau . Ông buồn bã  một mình trở lại Saigon . Đây cũng là thời gian buồn khổ khác của Châu Kỳ và ông đã viết lên những bản nhạc buồn như  “ Từ giã kinh thành ” , “ Mưa rơi ” ( viết chung với Ưng Lang ) … và ông định cư tại Saigon cho đến ngày nay. Ông tiếp tục hát cho các Đài phát thanhQuốc Gia, Pháp Á và đi trình diễn trong các đại nhạc hội khắp nơi trong nuớc . Sau đó ông bị động viên  và phục vụ trong đoàn Văn nghệ quân đội .

Năm 1955 Châu Kỳ kết hôn với Kha Thị Đàng , một cô gái miền Nam . Hôn lễ được cử hành tại nhà hang Trương Ký ở Chợ Lớn . Trong số khách tham dự có rất nhiều ca , nhạc sĩ như  Phạm Duy , Phạm Dình Chương , Hoài Trung , Thái Thanh , Thái Hằng , Khánh Ngọc , Dương Thiệu Tước , Trần Văn Trạch , Thu Hồ , Văn Phụng , Châu Hà , Hoàng Trọng , Thẩm Oánh …Đôi vợ chồng sống rất hạnh phúc và có bốn người con , ba trai , một gái . Tất cả dều lập gia đình .

Ngoài những bản nhạc nêu trên Châu Kỳ còn có những nhạc phẩm sau  :  Khi ánh trăng vàng lên khơi , Chiều trên đồi thông , Cố đô yêu dấu , Đừng nói xa nhau , Em không buồn nữ chị ơi , Khuya nay anh đi rồi , Lá vàng khóc lá xanh rơi , Miền Trung thương nhớ , Giữa lòng đất mẹ , Tôi chưa có mùa xuân , Đón xuân này nhớ xuân xưa , Sao chưa thấy hồi âm , Cánh nhạn hồi âm , Con đường xưa em đi , Cuối đường kỷ niệm , Nước mắt quê hương , Em sắp về chưa , Vào mộng cùng em , Được tin em lấy chồng …  

Sau 1975 ông bán căn nhà cũ và chiếc xe Vespa dọn qua Tân Qui , Nhà Bè trong căn nhà ọp ẹp với chiếc xe đạp cũ . Tại đây ông đã sáng tác bài  “ Bóng mát Tân Qui ” lời ca Của Kiên Giang , “ Một mình với ghi-ta ” , “ Giọt đàn với giọt lệ ” , “ Bỏ phố lên rừng ” , “Đôi dép ngược ” …

6 - NHẠC SĨ  LÊ MỘNG BẢO

Nhạc sĩ Lê Mộng Bảo  sinh năm 1923 tại Huế trong một gia đình nho giáo gốc Minh Hương . Năm 1940 lúc lên 17 tuổi ông đã bắt đầu sống tự lập. Ông ra Bắc  làm việc cho tờ báo Tiếng Dân của cụ Huỳnh Thúc Kháng. Ông học chữ Hán với cụ Phan Bội Châu , học nhạc với  nhạc sĩ  Đặng Thế Phong và Nguyễn Văn Thương .

Năm 1944  ông trở về Huế  và làm việc tại Sở Bưu điện Huế .

Năm 1945 ông thôi việc và mở một tiệm bán sách trên đường Trần Hưng Đạo. Ông xuất bản nhạc phẩm “ Quảng dường mai ” của Nguyễn Hữu Ba và từ đó ông đi luôn vào ngành xuất bản âm nhạc . Vì công việc làm ăn nên ông thường hay đi Hà Nội , do đó ông quen biết nhiều nhạc sĩ sống ở miền Bắc như Văn Cao, Phạm Duy , Nguyễn Xuân Khoát, Bùi Công Kỳ, Lưu Hữu Phước, Nguyễn Đình Phúc  vv…Trong thời gian này,theo phong trào chống Pháp ông sáng tác bản nhạc đầu tay “ Không làm nô lệ ” .

Name 1948 ông cọng tác với nhà xuất bản Tinh Hoa của ông Tăng duyệt và chính ông đã giúp ông Tăng Duyệt phát triển thành nhà xuất bản nhạc phẩm uy tín nhất VN .

Năm 1952  ông Tăng Duyệt cử ông vào Saigon lập chi nhánh nhà xuất bản Tinh Hoa 2  để xuất bản những nhạc phẩm của các nhạc sĩ miền Nam .

Năm 1956  nhà xuất bản Tinh Hoa Huế ngưng hoạt động vì tình hình chính trị thay đổi. Tại Saigon một mình Lê Mộng Bảo khai trương nhà xuất bản lấy tên là Tinh Hoa Miền Nam. Ông có tài kinh doanh nên ngoài việc xuất bản ông còn phân phối nhạc phẩm đến tận các nhà sách và các nhà dù bán nhạc trên các lề đường Saigon. Nhà xuất bản nhạc phẩm của ông là nhà xuất bản VN đầu tiên có tên trong danh mục các nhà xuất bản nhạc quốc tế “ Worldwide music trade directory ” .

Ông có nhiều nhạc phẩm sáng tác như  “Đổi thay ” ,” Mùa ve sầu ” , “ Phận nghèo ”, “ Thân phận ”, “ Bọt bèo ”, “ Xa anh rồi ”, “ Không hiểu tại sao ”, “ Sao lừa dối em ” .  Ông có sáng tác chung với  các nhạc sĩ khác như Văn Phụng , Mạnh Phát , Tô Kiều Ngân  , phạm Mạnh Cương  … Ông cũng có bài tân cổ giao duyên  “ Thân phận ” soạn chung với soạn giả cải lương Quế Chi . Bản này được thu thanh vào dĩa qua giọng ca của Minh Vương và Thanh Kim Huệ .

Ông cùng các nhạc sĩ Lê Thương, Nguyễn Hữu Ba, Phạm Duy , Xuân Phát …thành lập Hội nhạc sĩ VN .

Năm 1973 ông cùng với nhac sĩ Văn Giảng , các ca sĩ Mộc Lan , Kim Tước  phụ trách lớp nhạc lý  tại Viện khoa học giáo dục . Ông cùng với nhạc sĩ Song Ngọc phụ trách chương trình “ Hoa tình thương ” trên  Đài truyền hình VN và đi lưu diễn tại các tiền đồn xa xôi . Ông cũng là chuyên viên báo chí , thời Hoàng Đức Nhã làm Bộ trưởng Thông tin và Dân vận . Ông phụ trách tờ báo “ Lẽ sống ” ở Saigon .

Sau 1975 ông đi học tập cải tạo đến 1981. Năm 1993 ông sang Hoa Kỳ theo diện HO và đang định cư tại Cali .

7 - NHẠC SĨ  LÊ MỘNG NGUYÊN  

Nhạc sĩ Lê Mộng Nguyên sinh năm 1930 tại Huế trong một gia đình trí thức và yêu văn học ,nghệ thuật .

Ông có người anh tên Lê Mộng Hoàng là một ca sĩ có giọng ca Ténor nổi tiếng trong thập niên 40 của Đài phát thanh Huế . Nhưng ông anh thích làm diễn viên điện ảnh hơn làm ca sĩ . Sau khi du học ở Pháp về ngành điện ảnh , ông trở về VN đạo diễn phim  “ Bụi đời ” và Lê Mộng Nguyên viết nhạc cho phim .

Nhạc sĩ Lê Mộng Nguyên sáng tác nhạc hồi còn rất trẻ  nhưng mãi đến năm 1948 ông mới cho ra mắt nhạc phẩm  “ Mừng Khánh Đản ” nhân dịp khánh thành chùa Từ Đàm Huế , “ Vó ngựa giang hồ ” , “ Mùa lúa mới ” , “ Trường ca quân tiến ” …

Khi ông 19 tuổi  ông yêu tha thiết một cô gái Huế tên M. và chính người đẹp này là nguồn cảm hứng để ông viết bài “ Trăng mờ bên suối ” ( 1949 ) . Sáng tác xong , ông gởi ngay cho nhạc sĩ Thu Hồ  lúc ấy đang là một ca sĩ nổi danh của đài phát thanh Pháp Á , mặc dù trước đó hai người chưa hề quen biết nhau . Thu Hồ đã thu thanh bản nhạc này với ban nhạc Trần Văn Lý . Từ Huế nhạc sĩ Lê Mộng Nguyên nghe giọng hát cũa Thu Hồ trình bày nhạc phẩm của mình với cái radio của người hàng xóm tên Lê Văn Hy qua làn sóng điện của đài Pháp Á . Từ đó ông tiếp tục gởi thêm những bài khác cho Thu Hồ và hai người trở nên đôi bạn thân cho đến cuối cuộc đời .    

Năm 1950  ông sang Pháp du học về ngành luật . Sau khi đỗ tiến sĩ ông dạy tại Đại học Paris về Luật hiến pháp ,  Khoa học Chính trị  và kinh tế .

Năm  1996  ông về hưu và được bầu vào Hàn Lâm Viện Khoa học hải ngoại Pháp .

Nnhững nhạc phẩm của Lê Mộng Nguyên gồm có  :

1948   -  Mừng Khánh Đản , Mùa lúa mới , Vó ngựa giang hồ .

1949 -  Trăng mờ bên suối , Một chiều thương nhớ , Trọng     Thủy Mỵ Châu , Chiều thu , Mưa Huế .

1950 - Hoàng Hoa Thôn , Nhớ Huế , Bài thơ Huế , Cô gái Huế , Về chơi thôn Vỹ Dạ , Đôi mắt nhung , Mơ Đà Lạt , Ly hương .

1951 - Bên dòng sông Seine , Xuân tha hương , Lá thư cho mẹ , Trời Âu .

1957 -   Bụi đời , Người đã trở về . 1980 – Xuân về nhớ mãi quê hương .  1988 - Chiề vàng trên chợ Đông Ba .  1991 – Quê tôi .  1992 - Kiếp giang hồ.

8 - NHẠC SĨ  THU HỒ

Nhạc sĩ  Thu Hồ tên thật là Hồ Thu  sinh ngày 14 – 10 – 1919 tại làng Tân Mỹ  ( gần Thuận An ) , tỉnh Thừa Thiên . Ông có khiếu về âm nhạc và thơ lúc mới 12 tuổi . Ông là ca sĩ đầu tiên đưa những bài hát VN đầu tiên đến với thính giả , là gạch nối giữa những bài hát Pháp lời Việt do cô Kim Thoa , Thanh Tùng , Tư Chơi khở xướng  và các bài hát hoàn toàn VN . Thời gian theo học tại trường trung học Pellerin , ông ở trọ tại nhà ông bác của nhạc sĩ Trần Văn Lý và được nhạc sĩ truyền dạy cho nhạc lý Tây phương . Ông rất thích hát những bài mà Tino Rossi hay hát . Ông cũng là ca sĩ đầu tiên hát trước công chúng tại Hội Chợ Huế bài “ La chanson du gondolier ” .

Năm  1943 ông làm trưởng ga  xe lửa Dầu Giây . Xa quê , xa gia đình , ông nhớ nhà , rồi nhớ đến hai câu ca dao  “ Chiều chiều ra đứng ngõ sau  /  Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều ” khiến ông nhớ đến mẹ và viết nên bài “ Quê mẹ ” . Tuy là tác phẩm đầu tay nhưng lại là bài hát tiêu biểu trong sự nghiệp âm nhạc của ông .

Năm 1947 ông tham gia vào ban “ Thần Kinh nhạc đoàn  ” với ban nhạc của nhạc sĩ Trần Văn Lý  và các ca sĩ như  Châu Kỳ , Mộc Lan , Minh Diệu , Minh Tần , Kim Nguyên , Mạnh Phát , Thu Thu , Vĩnh Lợi  vv …

Năm 1948 đài Pháp Á mở thêm chương trình tân nhạc VN và mời ông cọng tác . Từ đó tiếng hát cũng như tên tuổi của ông đã vang đi khắp nước . Ngoài đài PhápÁ sau này đổi tên thành Đài phát thanh Saigon ông còn hát cho đài Quân Đội . Thu Hồ không chỉ là ca sĩ mà còn là nhà soạn kịch và diễn viên sân khấu . Ông đã soạn trên một trăm vở kịch  và cũng là diễn viên trong các vở kịch như “ Hai chàng một áo ” , “ Thầy lang bất đắc dĩ ” vv… Thẫm Thúy Hằng đã mua những kịch bản của ông để diễn trên Đài truyền hình .

Năm 1954  ông đi quân dịch , làm Trưởng ban tuyên truyền lưu động Đệ I Quân khu  đi ủy lạo binh sĩ ở các tiền đồn biên giới . Trong dịp này ông làm bài “ Khúc ca Đồng Tháp ” .

Năm 1957  mãn hạn quân dịch , ông gia nhập ban văn nghệ  “ Vì dân ” của Tổng nha Cảnh sát Quốc gia .

Từ  1959 đến 1970  ông là giáo sư âm nhạc các trường trung học ở Saigon như  Nguyễn Trường Tộ , Nguyễn Bá Tòng , Thiên Phước , Thánh Thomas …  Ông là thành viên của  SACEM , hội âm nhạc của Pháp , trụ sở đặt tại Paris .

Thu Hồ còn là nhà thơ đưọc nhiều người mến mộ .  Ông cho ra mắt tập thơ mang tên  “Ánh bình minh ” năm 1965 .

Sau năm 1975  ông  kẹt lại ở Saigon . Năm  1990 Mỹ Hà con gái lớn của ông và chồng là tài tử  điện ảnh Trần Quang  bảo lãnh gia đìng ông sang Hoa Kỳ . Ông sống tại Santa Ana với người con thứ là ca sĩ Mỹ Huyền cho đến cuối đời .

Năm  1993 ông và nhà thơ luật sư  Ðỗ Đức Hậu được Hội Thi sĩ quốc tế  ( International Society Of  Poets ) bầu là “Đại sứ thi ca hòa bình ” trong hội nghị thi ca họp tại Hoa Thịnh Đốn .

Để đánh dấu nhạc phẩm “ Quê mẹ ” tròn 50 tuổi , một đêm ca nhạc mang tên  “Đêm quê mẹ ” được tổ chức tại  vũ trường  Ritz  tối 14 – 10 – 1993  tại Anaheim . Trong dịp này ông cho ra mắt tuyển tập nhạc  “ Hoa bốn mùa ”  gồm  22 bản nhạc ưng ý nhất của ông  như  “ Quê mẹ ” , “ Tiếng sáo chiều quê ” , “ Sầu ly biệt ” , “ Nhớ nhau ” , “ Tím cả rừng chiều ” , “ Cô nữ sinh Đồng Khánh ” , “ Tà áo Trưng Vương ” , “ Mái tóc em gái Gia Long ” , “ Trăng huyền diệu ” vv…

Một tuần trước khi ông từ giã cõi đời , các bạn bè đã tổ chức một đêm dạ vũ tương trợ dành cho ông tại Vũ trường  Ritz . Theo ý nguyện của ông các bạn trích ra  567 $ góp vào quỹ tượng đài Chiến sĩ tự do .

Ông mất ngày  19 – 05 – 2000 , hưỏng thọ  81  tuổi .

9 - NHẠC SĨ  NGÔ GANH

Nhạc sĩ Ngô Ganh chuyên về đàn Piano . Ông không để lại gì nhiều về sự  nghiệp âm nhạc của ông , chỉ vỏn vẹn vài ba bài nhạc như  “ Con chim non ’ , “ Chu Văn An ” , “ Trần Quốc Toản ”, “ Mưa dầm ” , “ Hương Bình ” , “ Hương Giang dưới trăng ” … Người dân xứ Huế chỉ biết ông là một nhà giáo và nhất là lối sống bình dân ,giản dị , hoạt bát , lạc quan mang tính khôi hài của ông . “ Thầy Ganh đi mô rứa hè ? ”  Đó là câu chào hỏi chân tình mà người dân Huế dành cho ông . Mọi người đều gọi ông là  “ thầy Ganh ” vì ông là giáo sư âm nhạc  trường Đồng Khánh và Khải Định , hai trường Trung học lớn tiêu biểu cho đất Thần Kinh thời bấy giờ . Dưới thời Tổng thống Ngô Đình Diệm ông giữ chức Giám đốc Đài phát thanh Huế . Ông là người có công thành lập một đội ngũ nhạc sĩ tân và cổ nhạc cho đài .

Ông còn là nhà hoạt động chính trị kín đáo . Ban đầu ông gia nhập những tổ chức theo khuynh hướng của cụ Phan Bội Châu . Một thời ông là hội viên của nhóm Tinh Thần do Bác sĩ  Nguyễn Tăng Nguyên lãnh đạo . Khi ông Trần Văn Lý lên nắm chánh quyền  thì nhạc sĩ Ngô Ganh có mặt trong danh sách đảng   Cần lao Cách mạng , ở Huế do ông Nguyễn Chí Kỉnh lãnh đạo  ( không phải đảng Cần lao Nhân vị của ông Ngô Đình Nhu ) . Hai nhóm Nguyễn Tăng Nguyên và Nguyễn Chí Kỉnh đã bí mật quyên góp tiền bạc giúp ông Ngô Đình Diệm trên đường bôn ba hải ngoại .

Người dân xứ Huế sống thân mật với Nhạc sĩ Ngô Ganh vì ông không ham danh lợi và nhất  là cái lối sống khác người của ông . Lối sống này đã ảnh hưởng đến những người sống  cận kề ông . Ta hãy nghe ông Tôn Thất Lan , học trò cũ của Nhạc sĩ Ngô Ganh nói về cách sống và làm việc của ông   :

“ Tôi kẻ những dòng nhạc và viết lên đấy những nốt đen , trắng , tròn … đầu tiên lên bảng đen bằng phấn trắng vào năm 1950 , lúc tôi theo học lớp Nhất ( lớp 5 bây giờ ) trường Thượng Tứ , Huế . Thầy dạy nhạc của chúng tôi bấy giờ là nhạc sĩ Ngô Ganh . Đầu thầy cắt ngắn , đã len lỏi nhiều đốm trắng , bạc . Thầy vui tươi , hoạt bát va rất hóm hỉnh . Đó là phong cách rất “ lạ lùng ” của thầy cô giáo thời đó . Dạy và học là hai việc làm song song tuyệt đối nghiêm chỉnh , không hề có chút đùa nghịch hay dí dỏm nào . Thầy , trò nhìn ngắm nhau bằng những đôi mắt “đứng tròng ” trong thế người thẳng đứng . Trong không khí khá nặng nề u uất đó - ảnh hưởng còn vang vọng lại của một quan niệm phong kiến xa xưa , sự xuất hiện linh hoạt , đầy ấn tượng của thầy  Ganh quả là một sự kiện lạ lung làm tất cả những cậu bé phải   “ làm mặt nghiêm ”  chúng tôi ngỡ ngàng và vô cùng …sung sướng . Một vài chúng tôi mơ hồ cảm nhận rằng đời thật sự là hồn nhiên , là vui tuơi mà sao chúng tôi lại bị bắt phải quên nụ cười !

… Trên bục giảng , thầy Ganh không giảng mà hát , vừa đi vừa làm điệu bộ …. Sau thời gian “ quen biết ” ngắn ngủi , thầy trò xa nhau và chúng tôi cũng quên mất thầy . Rồi sau đó nghe thầy làm Quản đốc Đài phát thanh Huế . Ở đây thầy lại cũng rất dí dỏm , thầy dùng chữ “ deux couleurs ” ( hai màu ) để phê bình một giọng ca không rõ ràng tự nhiên , khi khan khan khi the thé . Đặc biệt là thầy có minh họa rất tài tình và độc đáo  “ 36 nụ cười ”, trong đó có nụ cười  “ rửa đọi ” , nụ cười  “ mở nút chai ”, nụ cười  “ Xé áo ”  thật độc đáo mà ai nghe cũng cười .

Có nhiều giai thoại về thầy Ganh , hay đúng hơn về tính hay diễu cợt , châm biếm mà nhiều người không quên . Lối đặt tên của thầy thật ngẳng đời làm người nghe - những người trong cuộc - rất khó chịu , bị  “ chơi ” mà không nói được . Thầy nuôi hai con chó , một con mang tên  “Ỷ thế ” , một con  “ Ba láp ” ( bậy bạ ) . Khi có những người khách là quan viên chức không được mời … , thầy thường kêu hai con chó ra la rầy   “Đồ ỷ thế ” ( cậy quyền ) , “Đồ ba láp ” .

Nhà thầy có hai người giúp việc đều mang tên rất đẹp , rất khuê các như Tuyết Mai , Kim Ngọc , hay đại loại như thế trong khi con gái của thầy thì lại mang những tên rất bình dị , dân dã như  Xoài , Mít  , Ổi …khách rất đổi ngạc nhiên khi được giới thiệu con gái và người giúp việc của thầy , tình thế thật tréo cẳng ngỗng ……

Món quà thầy Ngô Ganh biếu cho các thế hệ mai sau là một lối sống bình dị , lạc quan , một phong cách tự nhiên hài hước giúp cho mọi người vào thập niên 40 , 50 quên đi , bỏ đi một quan niệm sai lầm của xã hội phong kiến , trong đó người nghệ sĩ - người làm đẹp cuộc đời – là  “ xướng ca vô loại ”. Đáng buồn và đáng giận thay  ”.     

Ông mất năm  1980  trong cảnh nghèo khổ , trong sự quên lãng của nhiều người .

10 - NHẠC SĨ  ĐỖ KIM BẢNG

Nhạc sĩ Đỗ Kim Bảng  gốc Quảng Nam  , sinh năm  1932 tại Huế . Ông là bạn đồng khoá với nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương  từ trường trung học Khải Định cho đến trường  Cao đẳng Sư phạm  và Đại học Văn khoa Hà Nội . Ông học đàn với nhạc sĩ  Lê Quang Nhạc , học lóm nhạc lý Tây phương với nhạc sĩ  Văn Giảng và học thêm cổ nhạc với nhạc sĩ  Nguyễn Hữu Ba . Những năm học trung học ông tham gia sinh hoạt văn nghệ trong trường  và trong Gia đình Phật tử  với các bạn như  Phạm Mạnh Cương , Hồ Đăng Tín , Hoàng Nguyên , Kiêm Đạt , Diên Nghị , Tạ Ký ( thơ ) , Minh Tuyền  ( nhiếp ảnh ) , Lữ Hồ  ( văn học ) …

Năm 1949 ông sáng tác ca khúc  “ Mục Kiền Liên ” và trình bày trong mùa  Vu Lan tại Huế .

Năm 1951 ông làm bài  “ Mùa thi ” được ban hợp ca Thăng Long  dựng thành nhạc cảnh và trình diễn nơi ở trong nước .

“ Hôm nay mùa thi , bao nhiêu người đi

Xe rộn ràng , lớp ồn ào , niềm vui vấn vương .

Thi ơi là thi , sinh mi làm chi ,

“ bay ” nghẹn ngào , “ bám ” ồn ào , buồn vui vì mi ” .

  Sau đó được ban Gió Nam của nghệ sĩ Trần Văn Trạch cùng ban Thăng Long trình diễn “ Mùa thi ”  tại Hà Nội  năm 1954 . Ban Thăng Long đã làm bài hát này nổi tiếng và đưa tên tuổi ông đến giới hâm mộ nhạc VN .

Năm 1953 ông ra Hà Nội học tại Đại học Văn khoa và Cao đẳng Sư phạm . Trong thời gian này ông học thêm âm nhạc với nhạc sĩ  Hùng Lân . Cuối năm  1954  ông  di cư vào Saigon  .

Năm 1955 ông tốt nghiệp Cao đẳng Sư Phạm , được bộ Giáo dục biệt phái sang  bộ Quốc phòng và dạy tại trường  Võ bị Quốc Gia  Đà Lạt  từ   1955 đến 1960   . Trong thời gian này ông sáng tác bản  “ Khúc hát ngày mai ” được ban Thăng Long trình bày trên đài phát thanh Saigon và đài Quân đội .

Năm 1960  về lại bộ Giáo dục  ông dạy tại trường  Trần Lục rồi Nguyễn Du .Trong năm này ông cho ra đời bài  “ Mưa đêm ngoại ô ”  và năm 1963  bài  “ Bước chân chiều Chủ nhật ” do Thanh Thúy hát .

Năm 1965 ông nhập ngũ  khóa  21 trường Võ bị Thủ Đức . Ra trường với cấp bậc chuẩn úy , ông làm việc dưới quyền của thi sĩ Tô Kiều Ngân , lúc ấy là  đại úy Trưởng phòng và thi sĩ Tô Thùy Yên , trung úy phụ tá Trưởng phòng  của Phòng Văn nghệ  Cục Tâm lý chiến . Tại đây ông cùng làm việc với các nhạc sĩ khác như  Lam Phương , Duy Khánh , Trầm Tử Thiêng , Song Ngọc , Phạm Minh Cảnh , Anh Việt Thu  vv… Cùng phục vụ trong Cục Tâm lý chiến ông cũng đã gặp và quen biết các nhạc sĩ cùng các văn , nghệ sĩ như  Trần Trịnh , Trần Thiện Thanh , Mai Trung Tỉnh , Tường Linh , Du Tử Lê , Phạm Lê Phương , Tạ Tỵ ….Cũng trong thời gian này ông viết bản trường ca  “ Những người đi giử quê hương ” được Ban hợp ca Quân đội trình bày tại rạp Thống Nhất  nhân ngày Quân lực VNCH năm 1969 , dưới sự điều khiển của nhạc sĩ Vũ Minh Tuynh và Ngô Mạnh Thu  .

Năm 1969 ông được biệt phái về lại bộ Giáo dục và tiếp tục dạy học cho đến tháng  4 – 1975. Sau đó ông đi học tập cải tạo đến năm 1978 .

Năm  1980 ông vượt biên rồi được định cư tại Hoa Kỳ . Ông đi học lại nghề cũ  và dạy học ở Boston cho đến  1999 th2 về hưu . Trong thời gian ở Mỹ  ông phổ nhạc bài thơ  “  Tháng ba đi hành quân ” của Trần Hoài Thư .

Ngoài những nhạc phẩm nêu trên ông còn những sáng tác khác như  :  Mưa đêm ngoại ô , Sương đêm , Vòng tay giữ trọn ân tình , Vui dựng gia đình , Xin dìu nhau đến tình yêu .

11 - NHẠC SĨ  HOÀNG NGUYÊN

Nhạc sĩ Hoàng  Nguyên tên thật là Cao Cự Phúc sinh ngày  03 – 01 – 1932  tại  Quảng Trị  , nhưng lớn lên và học hành tại Huế .  Ông mất ngày  21 - 08 - 1973  tại Saigon  trong một tai nạn xe cộ  lúc  ông  41  tuổi  là lúc tài năng sáng tác đang lên .

Ông học trung học tại trường  Quốc Học Huế , đậu Cử nhân Anh văn tại Đại học Saigon , dạy anh văn và âm nhạc tại Đà Lạt , Vĩnh Long , Saigon .

Ông phụ trách ban nhạc đại hòa tấu  “ Hương thời gian ” trên Đài truyền hình VN  và chương trình  “ Tiếng thời gian ” trên Đài phát thanh Saigon .

Ông có nhiều kỷ niệm với Đà Lạt  và hai nhạc phẩm nói về miền cao nguyên này là   “ Ai lên xứ hoa đào ” , “ Bài thơ hoa đào ” trở thành tác phẩm tiêu biểu của ông . Hai tác phẩm này hiện nay được nữ ca sĩ Ánh Tuyết trình bày rất thành công , đã làm rung động những tâm hồn yêu nhạc . Nhạc đã hay mà lời lại như thơ . Ai lên xứ hoa đào dừng chân bên hồ nghe chiều rơi

Nghe hơi gió len vào hồn người chiều xuân mây êm trôi

Thông reo bên suối vắng lời dặt dìu như tiếng tơ

Xuân đi trong mắt biếc lòng dạt dào nên ý thơ

Nghe tâm tư mơ ước chuyện Đào nguyên đẹp như chuyện ngày xưa …

Về xứ Huế ông đã để lại cho đất Thần Kinh  nhạc phẩm  “ Tà áo tím ” một bài hát trữ tình lãng mạn , êm đềm , thơ mộng và đã được ca sĩ   Hà Thanh  ru vào lòng người  :

Một chiều lang thang bên dòng Hương Giang

Tôi gặp một tà áo tím nhẹ thấp thoáng trong nắng vương

Màu áo tím sao luyến thương , màu áo tím sao vấn vương

Rồi lòng bâng  khuâng theo màu áo ấy , màu áo tím hôm nào

Tình quyến luyến ban đầu , chập chờn tâm tư màu áo thoáng chiêm bao …

Những ca khúc khác của  Hoàng Nguyên gồm có  :  Anh đi mai về , Anh đi về đâu , Bài Tango riêng cho em , Cho người tình lỡ , Đường nào em đi , Đường nào lên Thiên thai , Duyên nước tình trăng , Em chờ anh trở lại , Lá rụng ven sông , Lời dặn dò , Sao em không đến , Thuở ấy yêu nhau  .

12 - NHẠC SĨ  NHỊ HÀ

Nhạc sĩ Nhị Hà tên thật là Lê Quang Mại , sinh ngày  24 – 08 – 1935  tại Quảng Bình nhưng lớn lên tại Huế và học trường trung học Khải Định . Sau khi đỗ Tú tài  2  ông vào Saigon  . Sáng tác của ông không nhiều nhưng mọi người đều biết tên ông qua nhạc phẩm  “ Mẹ tôi ” và nhất là từ khi ca sĩ Như Quỳnh hát bài này trên sân khấu Thúy Nga .

Mẹ tôi tóc xanh nhuộm bạc tháng ngày

Mẹ tôi đau buồn nặng chĩu đôi vai

Bao năm nuôi đàn trẻ thơ nhỏ dại

Cầu mong con mình có một ngày mai …

Nhạc phẩm thứ hai của Nhị Hà được nhiều người biết đến lá bài  “ Trở về thôn cũ ” nói lên cảnh quê hương điêu tàn đổ nát vì sự tàn phá của chiến tranh trong thời chống Pháp  :

Nhưng sao hôm nay tôi trở lại quê xưa

Tuy con sông xưa vẫn êm đềm uốn quanh

Còn đâu đồng xanh , còn đâu gia đình

Còn đâu bóng hình mẹ già mến yêu …

Ngoài hai tác phẩm tiêu biểu trên  ông còn sáng tác các bài  như :  Đừng trách người đi , Lá thư xuân , Nhớ một mùa hoa  …

13 - NHẠC SĨ  LÊ CAO PHAN

Nếu không có bài hát  “  Phật giáo Việt Nam ” được dùng làm bài ca chính thức cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất  thì rất ít người VN biết đến nhạc sĩ Lê Cao Phan .

Phật giáo Việt Nam thống nhất Bắc , Nam , Trung  từ đây

Một lòng chúng ta tiến lên vì Đài Sen …

Trước đây ông chỉ sáng tác những ca khúc vui tươi dành cho thiếu nhi , cho học sinh nên thường những ai làm nghề nhà giáo mới biết đến ông  . Các bài hát vui của ông dành cho thiếu nhi gồm có  :  Bài ca tình bạn , Ca mùa học vui , Hai chú gà con , Nhi đồng múa ca , Ra chơi , Tập tầm vông , Tiếng còi đánh thức , Vui đi học .

14 - NHẠC SĨ  LÊ QUANG NHẠC

Hiện nay người ta chỉ biết nhạc sĩ Lê Quang Nhạc là người Huế . Ông là giáo sư âm nhạc của vài trường trung học ở cố đô , đồng thời là nhạc sĩ dương cầm trong ban nhạc của Đài phát thanh Huế trong thập niên 50 . Tác phẩm duy nhất của ông còn lại đến bây giờ là nhạc phẩm  “ Xa quê ” .

15 - NHẠC SĨ  PHẠM MẠNH CƯƠNG

Nói đến nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương  , người yêu nhạc nhớ đến  “ Thu ca ” , một trong  những ca khúc được thu thanh nhiều nhất từ trong nước đến hải ngoại và cũng là nhạc hiệu quen thuộc của những chương trình ca nhạc của ông tại các Đài phát thanh và truyền hình Saigon trước năm 1975 .

Nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương sinh quán tại Huế ,tỉnh Thừa Thiên . Ông theo học bậc trung học tại  trường Khải Định , đỗ Tú tài  2  năm 1953 . Sau đó ông ra Hà Nội tiếp tục việc học , tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm và Cử nhân Văn khoa  1955 .

Từ 1955 đến 1958 ông là giáo sư  tại trường trung học  Nguyễn Đình Chiểu , Mỹ Tho .

Từ 1958 đến 1975 ông là giáo sư môn triết và môn văn tại trường trung học công lập Pétrus Ký và các trường tư thục lớn ở Saigon như  Văn Học , Nguyễn Văn Khuê , Bồ Đề , Hưng Đạo , Văn Lang , Lê Bảo Tịnh , Huỳnh Thị Ngà , Thượng Hiền …

Từ 1960 đến 1975 ông vừa dạy học vừa hoạt động âm nhạc . Ông là trưởng ban các chương trình  “ Hoa thời đại ” của Đài Phát thanh Saigon , “ Tiếng hát hậu phương ” ,  “ Nghệ sĩ và chiến sĩ ” của Đài  Tiếng nói Quân đội , “ Chương trình Phạm Mạnh Cương ” của Đài truyền hình . Ông còn là giám đốc trung tâm  “ Tú Quỳnh ”, một trung tâm băng nhạc quy mô đầu tiên tại Saigon .

Năm 1980  ông rời Việt Nam và định cư  tại thành phố Montreal , tỉnh Quebec , Canada . Ông tiếp tục hoạt động văn nghệ  : thành lập ban nhạc Phạm Mạnh Cương với hai người con là nhạc sĩ Phạm Mạnh Quỳnh và Phạm Lê Diễm Phúc . Đồng thời ông là chủ biên nguyệt san Thẩm Mỹ từ năm 1994 đến nay .

Một số nhạc phẩm nổi tiếng của ông đã xuất bản và thu thanh tại VN trước 1975  :  Thung lũng hồng , Mắt lệ cho người tình , Tóc em chưa úa nắng hè , Thương hoài ngàn năm , Tình yêu đã mất , Giã từ cố đô , Về thăm cố đô , Loài hoa không vỡ , Tháng bảy mưa ngâu , Sầu ly biệt , Nhạc khúc mừng xuân , Thu về trong mắt em …

Tháng 04 – 2003  nhạc sĩ  Phạm Mạnh Cương đã được trung tâm Thúy Nga mời xuất hiện trên băng Vidéo  “ Paris By Night  70 ”, chủ đề  “ Thu ca ” cùng với hai nhạc sĩ Lê Dinh và Trường Sa . 

16 - NHẠC SĨ  TRỊNH CÔNG SƠN

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn sinh ngày 28 – 02 – 1939 tại  Lạc Giao ( cao nguyên miền Trung ) trong một gia đình trung lưu gốc Thừa Thiên . Ông lớn lên tại Huế và đỗ Tú tài ban triết học ở trường Chasseloup Laubat Saigon . Ông tự học nhạc , học sáng tác không qua một trường lớp nào cả . Trong thập niên 60 nhạc của ông xuất hiện như một ngôi sao sáng trong vòm trời âm nhạc VN . “Ướt mi ” là tác phẩm đầu tay được sáng tác năm 1958 . Ông mất ngày 01- 04 – 2001 tại Saigon .

Tác phẩm âm nhạc của ông có trên  600 ca khúc với nội dung gồm  3 khuynh hướng  : tình yêu , quê hương  ( mà người ta thường gọi là nhạc phản chiến ) và thân phận. Nhạc của ông có nhiều cái hay  cái lạ , không cầu kỳ , không ngoại lai , không ồn ào , luôn luôn giữ được bản sắc dân tộc . Nhạc của ông không bài nào giống bài nào  cũng không tương tự với một nhạc phẩm nào của người khác . Mỗi bài hát của T.C.Sơn có một nét độc đáo riêng . Ngay cả lời ca trong nhạc T.C.S. cũng có một sắc thái riêng không giống với các nhạc sĩ khác .  Lời ca của TCS không sống sượng theo lối tả chân , không văn chương theo lối mòn sáo rổng hay rập khuôn theo những qui ước có sẵn . TCS có lối sử dụng ngôn ngữ một cách khéo léo , mới lạ để diễn tả một thứ tình cảm lang lâng , mơ hồ phải nhờ cảm tính người ta mới hiểu được . Ví dụ  TCS nói đến tình yêu đôi lứa mà không dùng đến chữ “ yêu ” vì đã có bàn tay , mái tóc , đôi mắt … nói hộ cho rồi :

Mưa vẫn mưa bay trên từng tháp cổ

Dài tay em mấy thuở mắt xanh xao

Nghe lá thu mưa reo mòn gót nhỏ

Đưòng dài hun hút cho mắt them sâu …

( DIỄM XƯA )

Lùa nắng cho buồn vào tóc em

Bàn tay xanh xao đón ưu phiền

Ngày xưa sao lá thu không vàng

Và nắng chưa vào trong mắt em …

( NẮNG THỦY TINH )

Mỗi bài ca là một bài thơ . Ngoài chất thơ ra trong nhạc TCS còn mang chút triết lý về thân phận con người , hạnh phúc , khổ đau , lẽ vô thường của kiếp sống  :

Bao nhiêu năm làm kiếp con người

Chợt một chiều tóc trắng như vôi

Lá úa trên cao rụng đầy

Cho trăm năm vào chết một ngày …

( CÁT BỤI )

Có điều gì gần như niềm tuyệt vọng

Sông bao lần sông đã ra đi

Những ngàn năm trôi đến bây giờ

Sông ra đi hay mới bước về …

( GẦN NHƯ NIỀM TUYỆT VỌNG )

Ôi tiếng buồn rơi đều

Nhìn lại mình đời đả xanh rêu …

( TÌNH XA )

TCS đã từ giã cõi đời , ông đã trở về với  “ Cát bụi ” , “ Một cõi đi về ” của kiếp con người  vì ông cũng chỉ là một  “Đóa hoa vô thường ”. Đường trần ông đã đi qua , “ Dấu chân địa đàng ” ông để lại là một gia tài âm nhạc tuyệt vời  gồm có các tuyển tập  :

1967 – Ca khúc Trịnh Công Sơn  - Tình Khúc Trịnh Công Sơn  -  Ca khúc da vàng .

1968 – Kinh Việt Nam

1969 – Ca khúc da vàng 2  -  Ta phải thấy mặt trời  .

1972 – Như cánh vạc bay  -  Cỏ xót xa đưa  -  Khói trời mênh mông -  Tự tình khúc  -  Phụ khúc da vàng .

1973 - Lời đất đá cũ  -  Nhân danh việt Nam .

1989 - Một cõi đi về .

1991 – Em còn nhớ hay em đã quên  -  Cho con .

1992 - Lời của dòng sông -  Khói trời mênh mông 2 .

1993 – Bên đời hiu quạnh  -  Trong nỗi đau tình cờ  -  Thuở ấy mưa hồng .

1995 - Những bài ca không năm tháng .

1999 - Tuyển tập ca khúc Trịnh Công Sơn  1 , 2 , 3 , 4 , 5 , 6 .

Ngoài các nhạc sĩ chào đời ở Huế hoặc lớn lên và học hành tại Huế còn có những nhạc sĩ tuy không sinh ra ở Huế nhưng có một thời gian sống hoặc làm việc ở đây , rất nặng lòng với đất cố đô và đã sáng tác  nhiều ca khúc bất hủ dành cho xứ Huế . Trong số nhạc sĩ này ta có  Duy Khánh , Hoàng Thi Thơ , Dương Thiệu Tước  vv…

17 - NHẠC SĨ  DUY KHÁNH

Nhạc sĩ  Duy Khánh tên thật là Nguyễn Văn Diệp , sinh năm 1936  tại làng An Cư , huyện Triệu Phong , tỉnh Quảng Trị . Ông thuộc dòng họ quan phụ chánh đại thần  Nguyễn Văn Tường  triều Nguyễn . Tuy không sống ở Huế nhưng Quảng Trị rất gần với cố đô nên ông thường lui tới với các bạn bè ở đây . Ông rất nặng tình với xứ Huế và là người nhạc sĩ có nhiều nhạc phẩm nói về quê hương miền Trung của ông như  :  Ai ra xứ Huế , Sầu cố đô , Nén hương yêu , Sao không thấy anh về , Thương về miền Trung , Bao giờ em quên , Biết trả lời sao , Lối về đất mẹ , Huế đẹp Huế thơ .

Những ngày cuối đời ông sống tại  Hoa Kỳ và cho xuất bản hai tập nhạc gồm những nhạc phẩm  được sáng tác từ  trước đến nay . Tập 1 mang tựa đề  “ Huế đẹp và thơ ” , tập 2   “ Nỗi niềm riêng ”.

Ngày  10– 01–2003  một buổi dạ vũ mang tên  “ Tạ tình tiếng hát và dòng nhạc Duy Khánh ” được tổ chức tại  vũ trường Majestic , thành phố Huntington Beach , quận hạt Orange County để nhớ công lao của ông đã đóng góp cho nền âm nhạc VN .

18 - NHẠC SĨ  HOÀNG THI THƠ

Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ  sinh ngày  01 – 07 – 1928  tại làng Bích Khê , phủ Triệu Phong , tỉnh Quảng Trị . Ông học trung học tại Huế . Ông theo kháng chiến một thời gian , sau đó vào Saigon lập nghiệp và sinh hoạt âm nhạc cho đến 1975 . Sự đóng góp to tát của ông cho nền âm nhạc VN mọi người đều biết . Vì quê ở miền Trung nên nhạc của ông cũng mang âm hưởng tiếng hò giọng hát miền Trung . Riêng về xứ Huế ông có những nhạc phẩm như  “ Chiều cố đô ” , “ Tâm tình gửi Huế ”…

Năm 1975 khi biến cố  30 -04  xãy ra  lúc đó ông đang hướng dẫn đoàn văn nghệ VN trình diễn ở Nhật . Sau đó ông định cư tại Hoa Kỳ  và mất ngày 23 – 09 – 2001 tại Glendale , Nam Cali , thọ 74 tuổi .

19 - NHẠC  SĨ  DƯƠNG THIỆU TƯỚC

Ông là nhạc sĩ gốc miền Bắc nhưng nổi danh qua hai bản nhạc miền Trung  :  ‘ Tiếng xưa ” và  “Đêm tàn Bến Ngự ” . Ông sinh ngày  15 – 05 – 1915  tại  làng Vân Đình , huyện Sơn Lãng , phủ Ứng Hòa , tỉnh Hà Đông  trong một gia đình nho học truyền thống . Năm 1930 ông gia nhập nhóm  Myosotis là nhóm nhạc sĩ đầu tiên khởi xướng  tân nhạc VN . Ông chủ trương  viết “ nhạc Tây theo điệu ta ” . Trong thời gian ông và vợ là ca sĩ  Minh Trang vào Huế thăm bạn bè đồng thời nghiên cứu về dân ca Huế và cổ nhạc miền Trung , ông đã dùng ký âm pháp Tây phương ghi lại một cách chính xác những câu hò , điệu hát của địa phương như hò mái đẩy , ca Huế , nhạc cung đình … Cái âm hưởng buồn mênh mông của cổ nhạc Huế bắt nguồn từ tiếng hát ai oán của người dân Chàm mất nước đã ảnh hưởng đến người nhạc sĩ miền Bắc và ông đã sáng tác bản  “ Tiếng xưa ”. Rồi trong một đêm trăng ông cùng các bạn nghệ sĩ  tổ chức đi thuyền ca hát trên sông Hương , một thú vui tao nhã của các văn nhân ,nghệ sĩ lúc bấy giờ . Đêm về khuya , mọi người đều đã an giấc trong khoang thuyền . Không ngủ được , ông ra mũi thuyền ngồi ngắm trăng . Giữa cảnh im lặng trời nước mênh mông , nhìn những con đò cập bến sát bên nhau khiến ông bâng khuâng , cảm hứng dạt dào ông liền lấy sổ tay ra ghi chép và viết nên nhạc phẩm  “Đêm tàn Bến Ngự ”. Hai ca khúc bất hủ này trở thành tác phẩm tiêu biểu ông .

NGUYỄN VĂN CHÁNH

Montréal

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Chuyện tình các nhạc sĩ Tiền chiến  của Lê Hoàng Long .

Ca khúc vượt thời gian  của Trương Quang Lục

Internet  với các tài liệu của  : Lê Dinh , Phạm Anh Dũng , Biển nhớ , Hư vô .